คุณหญิงพจมาน ณ ป้อมเพชร และ กรุณา ชิดชอบ สองสตรีผู้ทรงอิทธิพลแห่งนางพญาการเมืองไทย ทำหน้าที่เป็นเสาหลักร่วมสร้างฐานอำนาจให้แก่ ทักษิณ ชินวัตร แห่งค่ายแดง (ไทยรักไทย-เพื่อไทย) และ เนวิน ชิดชอบ แห่งค่ายน้ำเงิน (ภูมิใจไทย) ตามลำดับ โดยทั้งคู่ต่างเติบโตมาจากต้นทุนทางสังคมที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง และเลือกใช้วิถีการเดินเกมการเมืองที่ขัดแย้งกันโดยสิ้นเชิง คนหนึ่งกำกับการแสดงอยู่ 'หลังม่าน' ขณะที่อีกคนก้าวขึ้นมาอยู่ 'หน้าฉาก' อย่างเต็มตัวในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา
<!-- IMAGE: คุณหญิงพจมาน ณ ป้อมเพชร และกรุณา ชิดชอบ สองนางพญาการเมืองไทย | ภาพข่าว | Phajaman Na Pompetch and Karuna Chidchob Thai political power women -->
ปูมหลังตระกูล: สายสัมพันธ์ทางสังคมที่หล่อหลอมอำนาจ
ต้นทุนทางสังคมและกำเนิดตระกูลถือเป็นรากฐานสำคัญที่หล่อหลอมบุคลิกและสไตล์การกุมอำนาจของนางพญาการเมืองไทยทั้งสองคนอย่างเห็นได้ชัด
คุณหญิงพจมาน ณ ป้อมเพชร หรือที่รู้จักในชื่อ 'คุณหญิงอ้อ' (นามสกุลเดิม ดามาพงศ์) เกิดในตระกูลข้าราชการชั้นสูงของกรุงเทพมหานคร เป็นบุตรคนสุดท้องของ พล.ต.ท.เสมอ ดามาพงศ์ อดีตผู้ช่วยอธิบดีกรมตำรวจ เติบโตในสังคมชนชั้นนำ ได้รับการศึกษาจากโรงเรียนเซนต์โยเซฟคอนแวนต์ ก่อนจะศึกษาต่อระดับอนุปริญญาด้านบริหารธุรกิจที่มหาวิทยาลัยอีสเทิร์นเคนทักกี สหรัฐอเมริกา
ความพิเศษทางสาแหรกของคุณหญิงพจมาน คือการสืบสายเลือดฝ่ายมารดาในตระกูล 'ณ ป้อมเพชร' ซึ่งเป็นตระกูลขุนนางเก่าแก่ที่ได้รับพระราชทานนามสกุลในสมัยรัชกาลที่ 6 สายสัมพันธ์ของตระกูลยังเชื่อมโยงกับบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์การเมืองไทย อาทิ ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ และ ผศ.ดร.พิมพ์เพ็ญ เวชชาชีวะ ทุนทางสังคมระดับตระกูลข้าราชการใหญ่และเครือข่ายอีลีตเมืองหลวงนี้กลายเป็น 'ลมใต้ปีก' สำคัญให้แก่ทักษิณ ชินวัตร ในการเข้าถึงเครือข่ายข้าราชการและบิ๊กตำรวจ-ทหารในยุคเริ่มต้นสร้างตัว
<!-- IMAGE: แผนภูมิเปรียบเทียบปูมหลังและเส้นทางอำนาจของคุณหญิงพจมานและกรุณา ชิดชอบ | อินโฟกราฟิก | Phajaman vs Karuna political background infographic Thailand -->
ในทางตรงข้าม กรุณา ชิดชอบ หรือ 'ซ้อต่าย' (นามสกุลเดิม สุภา) มีปูมหลังที่แตกต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง เกิดที่อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ เป็นบุตรของ คะแนน สุภา เจ้าของบริษัท เชียงใหม่คอนสตรัคชั่น จำกัด ซึ่งเป็นกลุ่มทุนรับเหมาก่อสร้างและอสังหาริมทรัพย์รายใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในภาคเหนือ เธอสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และปริญญาโทด้านระบบสารสนเทศเพื่อการจัดการจาก Westcoast University สหรัฐอเมริกา
การสมรสระหว่างกรุณา สุภา กับ เนวิน ชิดชอบ บุตรชายของ ชัย ชิดชอบ อดีตประธานรัฐสภา นักการเมืองรุ่นเก๋าแห่งบุรีรัมย์ เปรียบเสมือนการผนึกกำลังระหว่าง 'ทุนรับเหมาภาคเหนือ' กับ 'ฐานการเมืองบ้านใหญ่ภาคอีสานใต้' ปูมหลังในฐานะลูกสาวเศรษฐีภูธรทำให้กรุณามีความคุ้นเคยกับระบบทุนท้องถิ่น การบริหารธุรกิจก่อสร้าง และวัฒนธรรมการเมืองแบบถึงลูกถึงคนตั้งแต่ต้น
วิถีการเมือง: 'จอมนางหลังม่าน' VS 'แม่ทัพหน้าฉาก'
ความแตกต่างด้านปูมหลังส่งผลโดยตรงต่อพฤติกรรมทางการเมืองของสตรีทั้งสองคน ซึ่งกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของแต่ละค่ายอย่างชัดเจน
ตลอดระยะเวลาหลายทศวรรษ คุณหญิงพจมาน ณ ป้อมเพชรไม่เคยลงสมัครรับเลือกตั้งในตำแหน่งทางการเมืองใดๆ และหลีกเลี่ยงการให้สัมภาษณ์สื่อมวลชนมาโดยตลอด แต่ในสายตาของนักการเมืองค่ายแดง เธอคือ 'ศูนย์รวมอำนาจเด็ดขาด' ของพรรคไทยรักไทย พลังประชาชน จนถึงเพื่อไทย บทบาทการเมืองของเธอดำเนินผ่าน 'บ้านจันทร์ส่องหล้า' ซึ่งทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางการบริหารจัดการความเสี่ยงและโครงสร้างอำนาจภายใน
คุณหญิงพจมานเป็นผู้กุมกลไกการบริหารธุรกิจในเครือชินคอร์ปอเรชั่นอย่างเข้มแข็งจนสร้างฐานทุนหมื่นล้านให้แก่ครอบครัว ขณะเดียวกัน ในทางการเมือง เธอทำหน้าที่เป็น 'อำนาจสุดท้าย' ที่คอยตัดสินใจยามพรรคเกิดวิกฤต จัดสรรตำแหน่ง และกำหนดจังหวะก้าวสำคัญของตระกูลชินวัตร นอกจากนี้ เธอยังมีความเชี่ยวชาญในการประสานคอนเนกชันกับกลุ่มชนชั้นนำและขั้วอำนาจอนุรักษนิยม โดยภายหลังรัฐประหารปี 2549 คุณหญิงพจมานเป็นผู้ที่เข้าพบ พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ ที่บ้านสี่เสาเทเวศร์ และรักษาความสัมพันธ์กับกลุ่มนายทหารชั้นผู้ใหญ่
'การอยู่หลังม่านของคุณหญิงพจมานช่วยให้เธอมียุทธภูมิที่ปลอดภัย สามารถเจรจาต่อรองทางการเมืองได้อย่างมีพลัง โดยไม่ต้องแลกกับแรงกระแทกทางการเมืองที่หน้าฉาก'
<!-- IMAGE: คุณหญิงพจมาน ณ ป้อมเพชร ผู้กุมอำนาจค่ายแดงหลังม่าน | ภาพบุคคล | Phajaman Na Pompetch Thaksin Shinawatra wife political power -->
ในทางกลับกัน กรุณา ชิดชอบ เลือกวิถีทางที่เปิดเผยและพุ่งชนหน้าฉากทางการเมืองอย่างเต็มตัว เธอเคยดำรงตำแหน่งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) จังหวัดบุรีรัมย์ถึง 3 สมัย สังกัดพรรคเอกภาพ พรรคชาติไทย และพรรคไทยรักไทย เมื่อการเมืองระดับชาติของเนวิน ชิดชอบสะดุดจากคดียุบพรรคและข้อจำกัดทางการเมือง กรุณาผันตัวลงมาทำหน้าที่เป็นแม่ทัพการเมืองท้องถิ่นเต็มรูปแบบ โดยลงสมัครและได้รับเลือกตั้งเป็นนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) บุรีรัมย์ถึง 2 สมัย
ในการเลือกตั้งปี 2551 เนวิน ชิดชอบตัดสินใจส่งกรุณาลงสมัครนายก อบจ.บุรีรัมย์ในนาม 'กลุ่มเพื่อนเนวิน' ส่งผลให้เกิด 'ศึกสายเลือด' เมื่อกรุณาต้องเปิดศึกเลือกตั้งแข่งกับ อุษณีย์ ชิดชอบ อดีต สว.บุรีรัมย์ พี่สาวของเนวิน และภรรยาของ พ.ต.อ.ชวลิต ชิดชอบ ผู้ดำรงตำแหน่งนายก อบจ.บุรีรัมย์คนก่อน ผลปรากฏว่ากรุณาคว้าชัยชนะอย่างขาดลอย
นอกจากบทบาทนักการเมืองท้องถิ่น กรุณายังเป็นกำลังสำคัญในการสร้างแบรนด์ 'บุรีรัมย์ ยูไนเต็ด' โดยรับบทบาทเป็นรองประธานสโมสรและ 'ประธานเชียร์' ที่ถือโทรโข่งนำแฟนบอลร้องเพลงบนอัฒจันทร์ด้วยตัวเอง การแต่งกายสไตล์สปอร์ตและการตอบโต้คอมเมนต์ในโซเชียลมีเดียอย่างตรงไปตรงมาทำให้กรุณากลายเป็นภาพลักษณ์ของหญิงแกร่งที่ช่วยสร้างฐานมวลชนชนชั้นกลางและคนรุ่นใหม่ในท้องถิ่นให้แก่ค่ายน้ำเงินอย่างแน่นหนา
กลยุทธ์รักษาอำนาจ: สะท้อนโครงสร้างฐานเสียงที่แตกต่าง
คำถามที่นักวิเคราะห์มักตั้งคือ เหตุใดสตรีทั้งสองจึงเลือกวิถีอำนาจที่ตรงข้ามกันอย่างสิ้นเชิง คำตอบอยู่ที่โครงสร้างฐานเสียงของแต่ละค่าย
ค่ายแดงเติบโตมาจากพรรคการเมืองระดับชาติที่ชูนโยบายประชานิยม เมื่อทักษิณ ชินวัตรตกเป็นเป้าหมายหลักของการถูกโจมตีทางกฎหมายและรัฐประหาร คุณหญิงพจมานต้องวางตัวเป็น 'พื้นที่รองรับความปลอดภัย' ให้กับค่ายแดง การจดทะเบียนหย่าในปี 2551 แล้วกลับมาใช้นามสกุล 'ณ ป้อมเพชร' รวมถึงการวางตัวนิ่งเฉยต่อสื่อ ถูกวิเคราะห์ว่าเป็นทั้งกลยุทธ์ทางกฎหมายและการรักษา 'ช่องทางสื่อสาร' กับกลุ่มชนชั้นนำกรุงเทพฯ
ตรงกันข้าม ค่ายน้ำเงินของตระกูลชิดชอบเติบโตมาจากฐานการเมืองแบบ 'บ้านใหญ่' ในต่างจังหวัด ซึ่งความนิยมของประชาชนเกิดจาก 'การมองเห็นตัวตนและผลงานในพื้นที่' กรุณาจึงต้องใช้วิธีการ 'เปิดหน้า' เพื่อสร้างสัญลักษณ์แห่งความใส่ใจและการเป็นที่พึ่งของคนท้องถิ่น การกุมตำแหน่งนายก อบจ.บุรีรัมย์ควบคู่ไปกับการบริหารสโมสรฟุตบอลช่วยเปลี่ยนจังหวัดบุรีรัมย์จากเมืองทางผ่าน กลายเป็น 'เมืองแห่งการท่องเที่ยว-กีฬา' การปรากฏตัวอย่างมีสีสันของเธอจึงเป็นเครื่องมือแปลงทุนทางเศรษฐกิจรับเหมาก่อสร้างให้กลายเป็นทุนทางวัฒนธรรมและความนิยมทางการเมือง
การเปรียบเทียบวิถีแห่งอำนาจของคุณหญิงพจมาน ณ ป้อมเพชร และกรุณา ชิดชอบ ชี้ให้เห็นว่าสตรีทั้งสองคนไม่ได้เป็นเพียง 'ภริยาผู้นำ' หากแต่เป็น 'ผู้ร่วมวางยุทธศาสตร์' คนสำคัญของสองค่ายอำนาจใหญ่ในสังคมไทย คุณหญิงพจมานคือตัวแทนของ 'การเมืองส่วนกลาง-คอนเนกชัน' ที่ใช้ความสุขุมเยือกเย็นควบคุมพรรคเพื่อไทยจากหลังม่านข้ามทศวรรษ ขณะที่กรุณา ชิดชอบคือตัวแทนของ 'การเมืองท้องถิ่นนิยม' ที่นำพาตระกูลชิดชอบก้าวข้ามภาพจำการเมืองแบบเก่าสู่การเป็นศูนย์กลางอำนาจค่ายน้ำเงินที่มีฐานที่มั่นแข็งแกร่งที่สุดในภาคอีสานใต้ ในท้ายที่สุด ไม่ว่าจะบริหารอำนาจผ่าน 'หลังม่านบ้านจันทร์ส่องหล้า' หรือ 'หน้าฉากเขากระโดง' ทั้งสองได้พิสูจน์แล้วว่าบทบาทของนางพญาคือปัจจัยชี้ขาดแพ้-ชนะค่ายการเมืองไทย
<!-- IMAGE: แผนที่แสดงฐานอำนาจค่ายแดงกรุงเทพฯ และค่ายน้ำเงินบุรีรัมย์-ภาคอีสานใต้ | แผนที่ | Red camp Bangkok vs Blue camp Buriram political power base map Thailand -->
